Z ostatniej chwili
- 10 września 2026
Pięć szczególnie przydatnych elementów takiej profilaktyki to pomiar ciśnienia tętniczego, lipidogram, badanie gospodarki glukozowej, ocena funkcji nerek oraz oznaczenie lipoproteiny(a). Cztery pierwsze pomagają wychwycić problemy, które mogą zmieniać się wraz z wiekiem i stylem życia, natomiast Lp(a) jest parametrem w dużej mierze uwarunkowanym genetycznie i według aktualnych europejskich zaleceń warto rozważyć jego oznaczenie przynajmniej raz w życiu. W Polsce część tych badań można wykonać bezpłatnie w ramach programu "Moje Zdrowie", dostępnego dla osób od 20. roku życia. Po czterdziestce program obejmuje również ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego w odpowiednich skalach, jeśli istnieją do tego wskazania.
Wiek sam w sobie jest jednym z elementów wykorzystywanych przy szacowaniu ryzyka sercowo-naczyniowego, ale nie działa w oderwaniu od innych czynników. Znacznie ważniejszy jest ich wspólny efekt. Osoba paląca papierosy, mająca podwyższone ciśnienie, wysoki cholesterol LDL i zaburzenia gospodarki glukozowej może mieć wielokrotnie większe ryzyko niż rówieśnik bez tych obciążeń. Problem polega na tym, że większości takich nieprawidłowości nie można rozpoznać po samym samopoczuciu. Nadciśnienie przez lata może nie boleć, podobnie jak wysoki cholesterol. Dlatego profilaktyka sercowo-naczyniowa opiera się przede wszystkim na wykrywaniu i leczeniu czynników ryzyka, zanim wystąpi pierwszy zawał, udar albo inne powikłanie miażdżycy.
Po pięćdziesiątce kontrola staje się jeszcze ważniejsza, ponieważ rośnie prawdopodobieństwo współistnienia kilku zaburzeń metabolicznych jednocześnie. Nie oznacza to jednak, że osoba 42-letnia powinna czekać jeszcze osiem lat na pierwszy "przegląd". Polski program "Moje Zdrowie" zakłada wykonywanie bilansu u osób w wieku 20-49 lat co 5 lat, a od 50. roku życia co 3 lata. Jeżeli zostaną wykryte nieprawidłowości, dalsze badania wykonuje się już według indywidualnego planu, a nie dopiero podczas kolejnego bilansu. Profilaktyczny interwał dotyczy więc osób bez rozpoznanego problemu, a nie pacjentów wymagających regularnej kontroli nadciśnienia, cukrzycy czy zaburzeń lipidowych.
Pierwszym jest prawidłowo wykonany pomiar ciśnienia tętniczego. Drugim - lipidogram obejmujący co najmniej cholesterol całkowity, LDL, HDL i triglicerydy. Trzeci obszar to gospodarka glukozowa, którą można oceniać między innymi poprzez glukozę na czczo lub HbA1c, zależnie od sytuacji klinicznej. Czwarty element stanowi ocena funkcji nerek, w pierwszej kolejności poprzez kreatyninę i wyliczony eGFR, a w odpowiednich grupach również badania moczu i albuminurii. Piątym jest lipoproteina(a), czyli Lp(a), której podwyższone stężenie może ujawnić dodatkowe, w dużej mierze dziedziczne ryzyko miażdżycowej choroby sercowo-naczyniowej.
Nie jest to lista mająca zastąpić konsultację lekarską. U jednej osoby bardziej potrzebne będzie dodatkowo EKG, u innej diagnostyka zaburzeń rytmu, a jeszcze inna może wymagać dokładniejszej kontroli cukrzycy albo choroby nerek. Nie ma natomiast potrzeby automatycznego wykonywania całego pakietu badań obrazowych serca i tętnic u każdego zdrowego czterdziestolatka. Profilaktyka powinna zaczynać się od ustalenia podstawowego ryzyka i leczenia tego, co rzeczywiście można zmienić. Aktualne standardy dotyczące cukrzycy wskazują na przykład, że rutynowe poszukiwanie bezobjawowej choroby wieńcowej nie poprawia wyników leczenia, jeśli czynniki ryzyka są prawidłowo kontrolowane.
Nadciśnienie należy do najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka chorób układu krążenia. Przewlekle zwiększone ciśnienie uszkadza ściany naczyń, przyspiesza rozwój zmian miażdżycowych i zwiększa obciążenie serca. Może prowadzić między innymi do udaru, zawału, niewydolności serca i uszkodzenia nerek. Jednocześnie przez wiele lat człowiek może nie odczuwać żadnych charakterystycznych objawów. Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne podkreśla, że ryzyko związane z ciśnieniem rośnie w sposób ciągły, a aktualne wytyczne z 2024 roku zwracają uwagę nie tylko na klasyczne nadciśnienie, ale również na wartości podwyższone u osób z dużym ryzykiem sercowo-naczyniowym.
Pojedynczy wynik wykonany po wejściu po schodach, kawie albo w silnym stresie nie wystarcza jednak do rozpoznania nadciśnienia. Jeśli wartości są podwyższone, lekarz może zalecić serię pomiarów domowych albo całodobowe monitorowanie ciśnienia. Prawidłowa technika ma ogromne znaczenie - przed pomiarem należy odpocząć, usiąść z podpartymi plecami, używać właściwie dobranego mankietu i nie opierać decyzji na jednym przypadkowym odczycie. Osoba po czterdziestce, która od kilku lat nie mierzyła ciśnienia, może więc zacząć profilaktykę od badania zajmującego zaledwie kilka minut, a potencjalnie ujawniającego problem istniejący od dawna.
Lipidogram dostarcza znacznie więcej informacji niż pojedyncza wartość cholesterolu całkowitego. Standardowo obejmuje cholesterol całkowity, LDL, HDL i triglicerydy. Szczególnie ważny dla oceny ryzyka miażdżycy jest LDL, ponieważ jego długotrwale podwyższone stężenie sprzyja odkładaniu cholesterolu w ścianach tętnic. Proces może przez dziesięciolecia nie dawać żadnego bólu ani duszności, a pierwszym zauważalnym objawem zaawansowanej choroby może stać się dopiero zawał lub udar. Dlatego aktualne europejskie zalecenia dotyczące zaburzeń lipidowych opierają intensywność leczenia między innymi na całkowitym ryzyku pacjenta oraz wysokości LDL.
Nie istnieje jedna wartość LDL, która byłaby optymalna dla każdego. Osoba bez rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej i z niewielkim ryzykiem może mieć inny cel terapeutyczny niż pacjent po zawale, z cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek lub bardzo wysokim ryzykiem. Dlatego wynik należy interpretować razem z wiekiem, ciśnieniem, paleniem, cukrzycą i innymi czynnikami. W programie "Moje Zdrowie" pełny lipidogram należy do podstawowego zestawu badań wykonywanych wszystkim uczestnikom. Jeśli wynik jest nieprawidłowy, dalsza częstotliwość kontroli powinna wynikać już z zaleceń lekarza, a nie z trzy- lub pięcioletniego rytmu programu profilaktycznego.
Cukrzyca typu 2 może rozwijać się stopniowo i przez długi czas pozostawać nierozpoznana. Przewlekle podwyższone stężenie glukozy uszkadza naczynia i zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Problem zaczyna się jeszcze wcześniej, ponieważ również stan przedcukrzycowy często współistnieje z nadciśnieniem, nadmierną masą ciała i zaburzeniami lipidowymi. Aktualne standardy American Diabetes Association na 2026 rok zalecają rozpoczynanie badań przesiewowych u wszystkich dorosłych najpóźniej od 35. roku życia, a wcześniej u osób z nadwagą lub otyłością i dodatkowymi czynnikami ryzyka. Do badań przesiewowych można wykorzystać glukozę na czczo, HbA1c lub doustny test tolerancji glukozy.
Jeśli wynik jest prawidłowy i nie pojawiają się dodatkowe czynniki ryzyka, ADA uznaje powtarzanie badań przynajmniej co trzy lata za rozsądne. Częstsza kontrola może być potrzebna przy przyroście masy ciała, nadciśnieniu, nieprawidłowym lipidogramie, obciążeniu rodzinnym czy wcześniejszym stanie przedcukrzycowym. W polskim programie "Moje Zdrowie" glukoza znajduje się w podstawowym pakiecie dla każdego uczestnika. HbA1c nie jest natomiast obowiązkowym elementem tego podstawowego zestawu, ale lekarz może wykorzystać je w dalszej diagnostyce, jeżeli istnieją wskazania. Po czterdziestce warto więc wiedzieć nie tylko, jaki jest cholesterol, ale również czy gospodarka węglowodanowa nadal pozostaje prawidłowa.
Związek jest znacznie silniejszy, niż może się wydawać. Przewlekła choroba nerek nie jest wyłącznie problemem nefrologicznym - znacząco zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, w tym niewydolności serca, choroby wieńcowej i udaru. W sierpniu 2026 roku Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne opublikowało pierwsze oddzielne wytyczne dotyczące właśnie związku chorób układu krążenia z przewlekłą chorobą nerek. Podkreślono w nich potrzebę aktywnego wykrywania CKD, ponieważ jej obecność zmienia ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego i może wpływać na sposób leczenia innych czynników ryzyka.
Najprostszym badaniem przesiewowym jest oznaczenie kreatyniny z automatycznie wyliczanym eGFR. W ocenie przewlekłej choroby nerek ważne może być również badanie moczu, zwłaszcza oznaczenie albuminurii u osób z grup zwiększonego ryzyka. Sama kreatynina może czasami wyglądać prawidłowo mimo już obniżonej filtracji, dlatego eGFR daje dodatkową informację uwzględniającą między innymi wiek. W programie "Moje Zdrowie" kreatynina z eGFR oraz badanie ogólne moczu należą do podstawowego pakietu. Szczególnej kontroli wymagają osoby z cukrzycą, nadciśnieniem i rozpoznanymi chorobami układu krążenia, ponieważ właśnie u nich problem nerkowy często łączy się z podwyższonym ryzykiem serca i naczyń.
Lipoproteina(a), zapisywana jako Lp(a), przypomina pod względem budowy cząsteczkę LDL, ale zawiera dodatkowe białko - apolipoproteinę(a). Jej stężenie jest w dużej mierze uwarunkowane genetycznie i stosunkowo mało zależy od diety czy codziennej aktywności. Z tego powodu człowiek może prowadzić zdrowy tryb życia, mieć prawidłową masę ciała i mimo to posiadać wysoką Lp(a), która zwiększa ryzyko miażdżycowej choroby sercowo-naczyniowej. Aktualizacja wytycznych ESC/EAS dotyczących dyslipidemii z 2025 roku zaleca rozważenie oznaczenia Lp(a) co najmniej raz w życiu każdego dorosłego jako elementu dokładniejszej oceny ryzyka.
Badania tego nie trzeba zwykle powtarzać co rok, ponieważ stężenie Lp(a) jest przede wszystkim cechą genetyczną. Szczególnie przydatne może być u osoby, w której rodzinie zdarzały się przedwczesne zawały lub udary mimo pozornie prawidłowych klasycznych czynników ryzyka. Wysoki wynik nie oznacza, że zawał jest nieunikniony. Może natomiast skłonić lekarza do bardziej intensywnej kontroli pozostałych modyfikowalnych czynników, zwłaszcza LDL, ciśnienia, palenia i cukrzycy. W polskim programie "Moje Zdrowie" Lp(a) jest badaniem rozszerzonym wykonywanym raz w życiu, przy czym zasady programu przewidują je automatycznie między innymi u młodszej grupy uczestników, dlatego po 40. roku życia kwestię oznaczenia warto omówić indywidualnie.
Nie istnieje jeden identyczny harmonogram dla wszystkich. Czterdziestolatek z prawidłowym ciśnieniem, glukozą i lipidogramem, niepalący i bez obciążającego wywiadu rodzinnego będzie wymagał innej częstotliwości kontroli niż 55-letnia osoba z otyłością, paleniem i nadciśnieniem. Dobrym punktem wyjścia jest program "Moje Zdrowie". Osoby od 20 do 49 lat mogą korzystać z bilansu raz na 5 lat, natomiast od 50. roku życia raz na 3 lata. Pakiet obejmuje między innymi glukozę, lipidogram, kreatyninę z eGFR oraz inne podstawowe badania. Podczas wizyty podsumowującej wykonywane są także pomiary niezbędne do szerszej oceny stanu zdrowia.
Trzeba jednak mocno podkreślić, że częstotliwość programu przesiewowego nie jest zaleceniem dla osoby z wykrytą nieprawidłowością. Jeśli ciśnienie jest wysokie, LDL znacznie przekracza wartość odpowiednią dla ryzyka albo glukoza wskazuje na stan przedcukrzycowy, następnej kontroli nie odkłada się na trzy czy pięć lat. Lekarz ustala wtedy własny harmonogram zależny od problemu i zastosowanego leczenia. Podobnie jest po zawale, udarze, przy cukrzycy czy przewlekłej chorobie nerek - wówczas mamy już do czynienia z regularną opieką medyczną, a nie tylko profilaktycznym bilansem zdrowej osoby.
Ryzyko zawału lub udaru nie wynika z jednego parametru. Dlatego europejska profilaktyka wykorzystuje modele takie jak SCORE2, które łączą kilka ważnych informacji i pozwalają oszacować prawdopodobieństwo poważnego zdarzenia sercowo-naczyniowego. W ocenie bierze się pod uwagę między innymi wiek, płeć, palenie tytoniu, ciśnienie skurczowe oraz parametry lipidowe. Dla starszych grup wiekowych stosowany jest odpowiednio SCORE2-OP, a u osób z cukrzycą możliwe jest wykorzystanie modeli dostosowanych do tej choroby. Takie podejście pokazuje, dlaczego identyczne LDL może mieć zupełnie inne znaczenie u zdrowej 42-latki i u palącego 61-letniego mężczyzny z nadciśnieniem.
W programie "Moje Zdrowie" osoby po 40. roku życia mogą mieć wykonaną ocenę SCORE2, SCORE2-OP lub SCORE2 Diabetes, jeżeli w bilansie zostanie stwierdzona potrzeba oceny ryzyka sercowo-naczyniowego. Wynik nie przepowiada dokładnie, czy i kiedy konkretny człowiek dostanie zawału. Jest narzędziem pomagającym określić, jak intensywnie należy działać profilaktycznie. Osoba z większym ryzykiem może wymagać niższego docelowego LDL, intensywniejszego leczenia ciśnienia i szybszej modyfikacji pozostałych czynników niż człowiek o bardzo niskim prawdopodobieństwie zdarzenia w najbliższych latach.
Nie ma zasady nakazującej każdemu zdrowemu czterdziesto- czy pięćdziesięciolatkowi wykonywanie corocznego EKG, echokardiografii albo USG tętnic szyjnych. Badania te są niezwykle przydatne, gdy istnieją konkretne wskazania, ale nie zastępują kontroli podstawowych czynników ryzyka. EKG może być potrzebne przy kołataniu serca, omdleniach, bólu w klatce piersiowej, podejrzeniu zaburzeń rytmu albo nieprawidłowościach stwierdzonych przez lekarza. Echo serca służy ocenie budowy i funkcji serca, natomiast USG tętnic może być wykorzystywane w określonych sytuacjach naczyniowych. Nie są to jednak automatyczne "badania na zawał" dla każdej bezobjawowej osoby.
Podobnie należy traktować tomografię tętnic wieńcowych, test wysiłkowy i inne bardziej zaawansowane metody. Aktualne standardy ADA wskazują na przykład, że nawet u bezobjawowych osób z cukrzycą rutynowe poszukiwanie choroby wieńcowej nie jest zalecane, jeżeli czynniki ryzyka miażdżycy są prawidłowo leczone. Dodatkowa diagnostyka staje się natomiast zasadna przy objawach choroby serca lub naczyń, przebytym TIA albo udarze, chromaniu przestankowym czy nieprawidłowym EKG. Po czterdziestce znacznie bardziej użyteczne niż przypadkowy pakiet drogich badań może być więc regularne mierzenie ciśnienia oraz znajomość własnego LDL, glukozy i funkcji nerek.
Nie. Profilaktyka pozwala oceniać prawdopodobieństwo, a nie zagwarantować, że zdarzenie nigdy nie wystąpi. Nawet osoba z prawidłowym ciśnieniem i cholesterolem może mieć inne obciążenia, w tym palenie, predyspozycje genetyczne, zaburzenia rytmu serca czy choroby, które pojawią się dopiero w przyszłości. Z drugiej strony wykrycie podwyższonego LDL albo ciśnienia również nie oznacza, że zawał jest przesądzony. Sens badań polega na znalezieniu czynników, na które można zareagować na tyle wcześnie, aby zmniejszyć ryzyko w kolejnych latach. Im wcześniej zostanie zauważony problem, tym więcej czasu pozostaje na zmianę stylu życia i, jeśli są wskazania, skuteczne leczenie.
Do badań trzeba więc dodać elementy, których nie widać w laboratorium. Palenie tytoniu, mała aktywność fizyczna, nadmierna masa ciała, dieta o niekorzystnym składzie, nadużywanie alkoholu czy nieleczone nadciśnienie wpływają na ryzyko przez wiele lat. Profilaktyka nie powinna polegać na wykonaniu lipidogramu raz na kilka lat i powrocie do tych samych nawyków. Badania są przede wszystkim informacją pozwalającą ocenić, czy dotychczasowy sposób życia i leczenie wystarczają. Dlatego podczas bilansu "Moje Zdrowie" wyniki są omawiane z personelem medycznym i na ich podstawie może powstać Indywidualny Plan Zdrowotny.
Badania profilaktyczne dotyczą osób, które nie znajdują się w stanie nagłego zagrożenia. Jeżeli pojawia się silny lub uciskający ból w klatce piersiowej, szczególnie z dusznością, zimnym potem, osłabieniem, nudnościami albo bólem promieniującym do ramienia, żuchwy czy pleców, nie należy czekać na planowany lipidogram lub wizytę kontrolną. Takie objawy mogą wymagać pilnej oceny medycznej. Zawał nie zawsze wygląda identycznie, a u części osób, zwłaszcza starszych i chorych na cukrzycę, obraz może być mniej typowy. Przy podejrzeniu nagłego zagrożenia życia lub zdrowia właściwym działaniem jest wezwanie pomocy pod numerem 112 lub 999.
W przypadku udaru szczególnie ważne są nagłe zaburzenia mowy, opadnięcie jednej strony twarzy, osłabienie lub niedowład ręki albo nogi i gwałtowne zaburzenia widzenia. Pacjent.gov.pl przypomina prosty schemat UDAR: utrudniona mowa, dłoń opadnięta, asymetria ust i rozmazane widzenie. Wystąpienie choć jednego z takich objawów wymaga natychmiastowego wezwania pomocy, nawet jeśli po kilku minutach zaczyna ustępować. Profilaktyczne badania mogą pomóc zmniejszać prawdopodobieństwo przyszłego zdarzenia, ale kiedy pojawiają się objawy zawału lub udaru, najważniejszym "badaniem" staje się szybka diagnostyka w systemie ratunkowym.
