Z ostatniej chwili
- 18 września 2026
Najważniejsza informacja jest następująca: złożona hormonalna terapia menopauzalna, czyli estrogen połączony z progestogenem, rzeczywiście wiąże się ze wzrostem ryzyka zachorowania na raka piersi. Wzrost ten jest jednak zwykle niewielki w wartościach bezwzględnych i zwiększa się wraz z długością stosowania terapii. W przypadku leczenia samym estrogenem aktualne wytyczne NICE mówią natomiast o bardzo małym lub braku wzrostu ryzyka raka piersi. Dlatego korzyści i zagrożenia powinny być omawiane dla konkretnej kobiety, a nie przedstawiane jako jeden identyczny bilans dla wszystkich czterdziesto- i pięćdziesięciolatek.
Hormonalna terapia menopauzalna uzupełnia hormony, których poziom obniża się w okresie przejścia menopauzalnego. Jej podstawowym składnikiem jest estrogen. Jeśli kobieta ma macicę, do estrogenu zazwyczaj dodaje się progestogen, ponieważ stosowanie samego estrogenu prowadziłoby do pobudzania błony śluzowej macicy i zwiększenia ryzyka raka endometrium. Kobieta po całkowitej histerektomii może natomiast otrzymywać sam estrogen. HTM może być stosowana w tabletkach, plastrach, żelach czy sprayach, a w przypadku objawów ograniczonych do pochwy i układu moczowego dostępne jest także miejscowe leczenie estrogenem.
Najważniejszym wskazaniem do terapii systemowej są uciążliwe objawy menopauzy, takie jak uderzenia gorąca i nocne poty. Estrogen może również poprawiać część zaburzeń snu związanych z objawami naczynioruchowymi oraz chronić przed utratą masy kostnej występującą po menopauzie. Objawy okresu przejściowego mogą rozpoczynać się już w połowie czwartej dekady życia, a średni wiek naturalnej menopauzy wynosi około 51 lat. Dlatego kobieta rozpoczynająca terapię w wieku 46 czy 52 lat znajduje się w zupełnie innej sytuacji niż osoba, która po raz pierwszy chce rozpocząć leczenie po 65. roku życia.
a ryzyko raka piersi?Tak, ale odpowiedź zależy przede wszystkim od rodzaju terapii. Według aktualnych zaleceń NICE terapia złożona, zawierająca estrogen i progestogen, zwiększa ryzyko raka piersi. Wzrost staje się większy wraz z długością leczenia, jest wyższy podczas aktualnego stosowania niż po jego zakończeniu i stopniowo zmniejsza się po odstawieniu. Część zwiększonego ryzyka może jednak utrzymywać się przez wiele lat. NICE wskazuje również na bardzo mały wzrost ryzyka zgonu z powodu raka piersi podczas stosowania terapii złożonej. To potwierdza, że zależność jest rzeczywista, ale nie oznacza automatycznie dużego zagrożenia u każdej pacjentki.
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku estrogenowej terapii stosowanej po usunięciu macicy. W aktualizacji NICE oceniono, że wiąże się ona z bardzo małym lub żadnym wzrostem ryzyka zachorowania na raka piersi, a także małym lub żadnym zwiększeniem ryzyka zgonu z jego powodu. Wyniki badań obserwacyjnych i randomizowanych nie są tutaj całkowicie zgodne, dlatego nie można powiedzieć, że estrogen jest całkowicie neutralny w każdej sytuacji. Różnica pomiędzy terapią estrogenową i złożoną jest jednak na tyle istotna, że ocenianie całej HTM jako jednej kategorii może prowadzić do błędnych wniosków.
Ryzyko warto przedstawiać w liczbach bezwzględnych, ponieważ procentowy wzrost może brzmieć znacznie bardziej alarmująco niż rzeczywista różnica. W analizie wykorzystanej przez NICE oszacowano, że w grupie kobiet w wieku 50-54 lata, które nigdy nie stosowały HTM, w ciągu pięciu lat raka piersi rozpoznano by u około 12 na 1000 kobiet. W modelu kobiet, które rozpoczęły złożoną HTM w wieku 50 lat i stosowały ją przez pięć lat, oszacowana liczba przypadków w tym okresie wynosiła około 21 na 1000. Oznacza to około 9 dodatkowych przypadków na 1000 kobiet w tym konkretnym modelu obserwacyjnym.
Inne źródła podają nieco inne wartości, ponieważ wykorzystują odmienne badania i sposoby obliczania ryzyka. NHS posługuje się uproszczoną informacją o około 5 dodatkowych przypadkach raka piersi na 1000 kobiet stosujących terapię złożoną przez pięć lat. Różnica pomiędzy tymi liczbami pokazuje, dlaczego nie należy traktować jednego kalkulatora jako prognozy dla konkretnej pacjentki. Ryzyko wyjściowe zależy między innymi od wieku, obciążenia rodzinnego, masy ciała, alkoholu i innych czynników. Ta sama względna zmiana może więc oznaczać inną liczbę dodatkowych przypadków u dwóch kobiet.
Pod względem ryzyka raka piersi - zasadniczo tak. Aktualne wytyczne NICE wskazują na bardzo mały lub brak zwiększenia ryzyka raka piersi w przypadku terapii estrogenowej stosowanej samodzielnie. Problem polega jednak na tym, że takie leczenie jest odpowiednie przede wszystkim dla kobiet po całkowitym usunięciu macicy. U kobiety posiadającej macicę długotrwałe podawanie samego estrogenu zwiększa ryzyko nieprawidłowego rozrostu endometrium i raka błony śluzowej macicy. Z tego powodu potrzebny jest dodatkowy progestogen chroniący endometrium, nawet jeśli z perspektywy samej piersi terapia estrogenowa wygląda korzystniej.
Nie można więc po prostu zrezygnować z progesteronu lub innego progestogenu w celu zmniejszenia obaw dotyczących raka piersi. Rodzaj terapii wynika między innymi z tego, czy macica jest obecna. To jeden z najlepszych przykładów pokazujących, że bezpieczeństwo HTM wymaga oceny całego organizmu. Rozwiązanie korzystniejsze dla jednego narządu mogłoby zwiększyć ryzyko dotyczące innego. Dlatego aktualne NICE zaleca terapię złożoną osobom posiadającym macicę oraz terapię estrogenową po całkowitej histerektomii, o ile indywidualna sytuacja zdrowotna nie wymaga innego postępowania.
Tak. Czas stosowania jest jednym z kluczowych elementów oceny ryzyka. NICE wskazuje, że przy terapii złożonej wzrost ryzyka raka piersi zwiększa się wraz z długością leczenia. W analizach obserwacyjnych kobiety stosujące HTM przez dziesięć lat miały większe ryzyko niż osoby leczone przez okres pięcioletni. Po przerwaniu terapii zagrożenie stopniowo maleje, ale w przypadku terapii złożonej może pozostawać podwyższone w porównaniu z kobietami, które nigdy jej nie stosowały, przez co najmniej dziesięć lat. Nie oznacza to jednak, że istnieje jedna data, po której każda pacjentka powinna bezwarunkowo zakończyć terapię.
Aktualne zalecenia nie wyznaczają uniwersalnego limitu typu "maksymalnie pięć lat". NICE podkreśla, że czas terapii powinien być omawiany już przy jej rozpoczynaniu, a następnie regularnie oceniany. Po rozpoczęciu leczenia kontrolę zaleca się po około trzech miesiącach, a później przynajmniej raz w roku. Podczas takiej wizyty można ponownie ocenić, czy objawy nadal uzasadniają terapię, czy pojawiły się nowe czynniki ryzyka oraz czy dawka i rodzaj preparatu pozostają odpowiednie. Celem jest stosowanie najniższej skutecznej dawki przy regularnym bilansowaniu korzyści i ryzyka.
W przypadku raka piersi nie można obecnie powiedzieć, że plaster lub żel jest jednoznacznie bezpieczniejszy od tabletki. NICE uznało, że dowody dotyczące wpływu drogi podawania na ryzyko raka piersi są niewystarczające i wskazało tę kwestię jako obszar wymagający dalszych badań. Jeśli więc kobieta przechodzi z doustnego estrogenu na plaster, nie należy zakładać, że samo przejście przez skórę eliminuje ewentualny wpływ hormonalnej terapii na pierś. Ocena musi nadal uwzględniać skład leczenia, długość stosowania i indywidualne ryzyko.
Droga podawania ma natomiast bardzo istotne znaczenie dla innych zagrożeń. Zgodnie z NICE ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej nie zwiększa się przy przezskórnej HTM, natomiast wzrasta podczas stosowania doustnej terapii hormonalnej. Tabletki mogą także nieznacznie zwiększać ryzyko udaru, podczas gdy przy standardowych dawkach terapii przezskórnej profil ryzyka jest korzystniejszy. Dlatego lekarz może preferować plaster lub żel na przykład u kobiety z podwyższonym ryzykiem zakrzepicy. Nie należy jednak przenosić tej przewagi automatycznie na ryzyko raka piersi.
Wokół rodzaju progestogenu pojawia się obecnie wiele dyskusji, szczególnie dotyczących progesteronu mikronizowanego i dydrogesteronu. Niektóre badania obserwacyjne sugerowały, że poszczególne progestogeny mogą różnić się pod względem wpływu na pierś. Aktualne stanowisko NICE pozostaje jednak ostrożne. Po przeglądzie dostępnych danych eksperci uznali, że dowodów jest za mało, aby stwierdzić, że wzrost ryzyka raka piersi jest mniejszy przy progesteronie mikronizowanym lub dydrogesteronie niż przy innych progestogenach stosowanych w HTM.
Ma to znaczenie szczególnie w przypadku marketingowego określenia "bioidentyczne hormony", które może sugerować brak ryzyka dlatego, że substancja przypomina hormon produkowany przez organizm. Samo pochodzenie lub określenie preparatu nie wystarcza do oceny jego bezpieczeństwa. ACOG dodatkowo ostrzega przed niestandaryzowanymi, indywidualnie komponowanymi preparatami hormonalnymi, jeśli istnieją zarejestrowane i przebadane odpowiedniki. Decyzję o rodzaju estrogenu i progestogenu należy więc podejmować na podstawie skuteczności, profilu bezpieczeństwa i sytuacji klinicznej, a nie przekonania, że jeden hormon jest z definicji "naturalny i bezpieczny".
Nie. Według aktualnych zaleceń NICE ryzyko raka piersi przy złożonej terapii sekwencyjnej jest niższe niż przy terapii ciągłej, ale nadal wyższe niż u osób niestosujących HTM. W schemacie sekwencyjnym estrogen przyjmowany jest stale, a progestogen tylko przez określoną część cyklu leczenia. Taki schemat wykorzystuje się często u kobiet, które nadal miesiączkują lub znajdują się we wcześniejszej fazie przejścia menopauzalnego. Terapia ciągła zawiera natomiast oba hormony każdego dnia i jest zwykle stosowana po menopauzie.
Nie oznacza to jednak, że każda kobieta powinna wybierać terapię sekwencyjną wyłącznie ze względu na pierś. Rodzaj schematu wpływa również na krwawienia i bezpieczeństwo endometrium. NICE wskazuje, że ciągła terapia złożona zmniejsza ryzyko raka endometrium, podczas gdy przy terapii sekwencyjnej może ono nieznacznie wzrastać zależnie między innymi od długości stosowania progestogenu i dawki estrogenu. Ponownie pojawia się więc konieczność bilansowania różnych efektów tego samego leczenia. Najlepszy preparat to nie ten mający najniższe ryzyko jednego konkretnego powikłania, lecz taki, który daje najlepszy całkowity bilans dla konkretnej pacjentki.
Nie można wprost powiedzieć, że rozpoczęcie hormonów po czterdziestce jest bardziej niebezpieczne. Menopauza występująca w wieku 40-44 lat jest określana jako wczesna menopauza i jej sytuacja zdrowotna różni się od naturalnego wygasania czynności jajników około 50. roku życia. NICE podkreśla, że dla kobiet z wczesną menopauzą korzyści i ryzyka stosowania lub niestosowania HTM prawdopodobnie znajdują się pomiędzy sytuacją osób z przedwczesną niewydolnością jajników przed 40. rokiem życia a kobietami przechodzącymi menopauzę w typowym wieku. Jednocześnie dostępnych jest mniej wysokiej jakości danych dotyczących tej konkretnej grupy wiekowej.
Wczesna utrata estrogenów sama w sobie może mieć znaczenie między innymi dla kości, dlatego decyzja o rezygnacji z HTM tylko z powodu obawy przed rakiem piersi nie zawsze będzie najkorzystniejsza. Jeszcze wyraźniej widać to przy przedwczesnej niewydolności jajników. W sytuacji utraty funkcji jajników przed typowym wiekiem menopauzy hormonalne leczenie jest często prowadzone do wieku odpowiadającego naturalnej menopauzie, jeśli nie występują przeciwwskazania. U kobiety 42-letniej bilans leczenia nie powinien więc być mechanicznie kopiowany z sytuacji pacjentki, która po raz pierwszy rozpoczyna terapię w wieku 65 lat.
U wielu kobiet tak. NHS wskazuje, że u osób poniżej 60. roku życia z objawami menopauzy, które nie mają wysokiego ryzyka raka piersi ani zakrzepów, korzyści z HTM prawdopodobnie przewyższają zagrożenia. The Menopause Society również ocenia, że profil korzyści do ryzyka jest najkorzystniejszy zazwyczaj wtedy, gdy leczenie rozpoczyna się przed 60. rokiem życia lub w ciągu około 10 lat od początku menopauzy. Nie jest to jednak gwarancja bezpieczeństwa dla każdej osoby spełniającej kryterium wieku.
Przed rozpoczęciem terapii trzeba uwzględnić między innymi historię zakrzepicy, udaru i chorób sercowo-naczyniowych, choroby wątroby, przebyte nowotwory hormonozależne oraz indywidualne ryzyko raka piersi. Znaczenie mają także rodzaj objawów i ich wpływ na codzienne funkcjonowanie. Kobieta z wielokrotnymi nocnymi potami, przewlekłym niewyspaniem i silnymi uderzeniami gorąca może uzyskać z leczenia znaczną poprawę jakości życia. U osoby mającej minimalne objawy akceptowanie nawet niewielkiego dodatkowego ryzyka może być mniej uzasadnione. Dlatego wiek jest tylko jednym elementem decyzji.
Samo występowanie raka piersi u matki czy siostry nie daje jednej automatycznej odpowiedzi. Wywiad rodzinny zwiększa wyjściowe prawdopodobieństwo choroby, dlatego dodatkowe ryzyko związane z terapią trzeba oceniać na tle już istniejącego ryzyka. NICE podkreśla, że rozmowa o HTM powinna uwzględniać indywidualne czynniki, takie jak historia rodzinna, masa ciała i spożywanie alkoholu. W rodzinach z licznymi zachorowaniami, szczególnie występującymi w młodym wieku, może być także potrzebna ocena genetyczna i konsultacja specjalistyczna.
Ciekawym przykładem pokazującym, że nawet wysokie ryzyko genetyczne nie oznacza automatycznie zakazu hormonów, są kobiety poddawane profilaktycznemu usunięciu jajników i jajowodów przed naturalną menopauzą. NICE zaleca zaoferowanie HTM do przeciętnego wieku menopauzy, czyli około 51 lat, osobom, które nie chorowały wcześniej na raka piersi i przeszły taką operację redukującą ryzyko. Sytuacja wymaga oczywiście indywidualnej oceny, ale pokazuje, że decyzji o hormonach nie powinno się podejmować na podstawie jednego hasła "rak w rodzinie".
W tej sytuacji podejście jest znacznie bardziej ostrożne. Systemowej hormonalnej terapii menopauzalnej zasadniczo nie stosuje się rutynowo u kobiet z przebytym rakiem piersi. NICE zaleca, aby po rozpoznaniu raka piersi przerwać systemową HTM, a u osób z historią tej choroby nie oferować jej standardowo w leczeniu objawów menopauzy. W wyjątkowych przypadkach bardzo ciężkich objawów możliwa jest indywidualna decyzja po szczegółowej rozmowie o ryzyku i korzyściach, najlepiej z udziałem zespołu mającego doświadczenie zarówno w onkologii, jak i leczeniu menopauzy.
Osobną kwestią jest niskodawkowy estrogen dopochwowy stosowany w suchości pochwy, bólu podczas współżycia i innych objawach zespołu moczowo-płciowego menopauzy. Jego wchłanianie do całego organizmu jest znacznie mniejsze niż przy terapii systemowej. ACOG wskazuje, że po nieskuteczności metod niehormonalnych takie leczenie może być rozważane u części kobiet po raku piersi po wspólnej ocenie z lekarzem, a w szczególnych sytuacjach również z onkologiem. Nie należy jednak samodzielnie przenosić zasad dotyczących miejscowego preparatu na tabletki, plastry czy żele działające systemowo.
Samo rozpoczęcie terapii hormonalnej nie oznacza automatycznie, że każda kobieta powinna wykonywać mammografię kilka razy w roku. Powinna jednak pozostawać na bieżąco z badaniami przesiewowymi odpowiednimi do wieku i indywidualnego ryzyka. NICE podczas kontroli HTM zaleca przypominanie o udziale w krajowych programach badań profilaktycznych. W Polsce bezpłatny program profilaktyki raka piersi obejmuje obecnie kobiety w wieku 45-74 lata spełniające kryteria programu, a podstawowym badaniem jest mammografia wykonywana standardowo co dwa lata.
Trzeba również pamiętać, że terapia złożona może zwiększać gęstość piersi, co może utrudniać ocenę mammografii. Nie jest to powód do rezygnacji z badań - przeciwnie, regularna profilaktyka staje się szczególnie ważna. Każdy nowy guzek, wciągnięcie skóry lub brodawki, nietypowy wyciek, zmiana kształtu piersi czy inne nowe objawy powinny być ocenione niezależnie od terminu kolejnego badania przesiewowego. Mammografia profilaktyczna jest przeznaczona dla osób bez objawów, natomiast pojawienie się podejrzanej zmiany wymaga diagnostyki, a nie czekania do kolejnej rundy programu.
Nie można rozpatrywać hormonów w oderwaniu od całego profilu zdrowotnego. Ryzyko raka piersi wzrasta przede wszystkim wraz z wiekiem, a znaczenie mają również predyspozycje genetyczne, obciążenie rodzinne, masa ciała po menopauzie, spożywanie alkoholu, wcześniejsze choroby piersi i długość naturalnej ekspozycji na hormony. Narodowy Portal Onkologiczny podkreśla, że tylko około 5-10 proc. przypadków raka piersi wiąże się bezpośrednio z dziedzicznymi uwarunkowaniami genetycznymi, natomiast u dużej części pacjentek nie można wskazać jednej konkretnej przyczyny zachorowania.
Dlatego kobieta decydująca się na HTM powinna otrzymać informację nie tylko o dodatkowym ryzyku wynikającym z hormonów, lecz także o swoim ryzyku wyjściowym. Dla jednej pacjentki kilka dodatkowych przypadków na 1000 może być akceptowalnym kosztem skutecznego leczenia bardzo nasilonych objawów. Inna może mieć silne obciążenie rodzinne lub wcześniejsze zmiany wysokiego ryzyka w piersi i potrzebować innego postępowania. Ocena ryzyka nie polega więc na odpowiedzi "HTM tak lub nie", lecz na zestawieniu rodzaju terapii, spodziewanego czasu leczenia i indywidualnej sytuacji zdrowotnej.
Najlepiej udokumentowaną korzyścią jest zmniejszenie uderzeń gorąca i nocnych potów. Systemowa terapia estrogenowa jest uznawana za najskuteczniejsze leczenie tych objawów. Może także poprawiać problemy związane z suchością pochwy i bolesnym współżyciem, a estrogen chroni przed gwałtowną utratą masy kostnej występującą po menopauzie oraz zmniejsza ryzyko złamań podczas stosowania terapii. Dla kobiety, która każdej nocy budzi się wielokrotnie z powodu intensywnych potów i przez wiele miesięcy nie jest w stanie normalnie funkcjonować, korzyść z leczenia może być bardzo duża.
Właśnie dlatego aktualne wytyczne nie rekomendują ani masowego stosowania HTM przez wszystkie kobiety, ani masowej rezygnacji z niej z powodu raka piersi. NICE wskazuje, że u osób od 45. roku życia zarówno terapia złożona, jak i estrogenowa zasadniczo nie zmieniają ogólnej długości życia. Bilans obejmuje bowiem jednocześnie kilka możliwych korzyści i zagrożeń. W praktyce najważniejsze jest leczenie wtedy, gdy istnieje rzeczywiste wskazanie, odpowiedni dobór preparatu oraz okresowa kontrola, czy korzyść nadal przewyższa ryzyko.
Nie istnieje jeden obowiązujący wszystkie kobiety maksymalny okres leczenia. Aktualne podejście odchodzi od automatycznego odstawiania terapii po określonej liczbie lat lub po osiągnięciu konkretnego wieku. Czas leczenia powinien wynikać z utrzymywania się objawów, wieku pacjentki, rodzaju preparatu i zmieniającego się profilu ryzyka. Jednocześnie wiadomo, że przy złożonej HTM ryzyko raka piersi zwiększa się wraz z długością terapii, dlatego kontynuowanie jej przez kolejne lata powinno być świadomą decyzją, a nie automatycznym przedłużaniem recepty.
NICE zaleca pierwszą ocenę około trzech miesięcy po rozpoczęciu leczenia, a później przynajmniej raz w roku. Podczas kontroli można zmienić dawkę, drogę podawania albo rodzaj preparatu. Należy również ponownie omówić korzyści i zagrożenia oraz sprawdzić aktualność badań profilaktycznych. Szczególnie ważna jest ponowna ocena bilansu po 60. roku życia, ponieważ zmienia się wyjściowe ryzyko zakrzepicy, udaru i innych chorób. Nie oznacza to obowiązkowego odstawienia HTM w dniu sześćdziesiątych urodzin, lecz potrzebę bardziej indywidualnego podejścia.
Szczególnej oceny wymagają kobiety, które wcześniej chorowały na raka piersi lub endometrium, przebyły zakrzepicę, udar albo zawał, mają chorobę wątroby lub inne schorzenie mogące wpływać na bezpieczeństwo hormonów. Znaczenie ma również silny wywiad rodzinny dotyczący raka piersi i jajnika. Nie wszystkie wymienione sytuacje oznaczają identyczny bezwzględny zakaz każdego preparatu hormonalnego, ale często wymagają konsultacji specjalistycznej i rozważenia metod niehormonalnych. ACOG podkreśla, że systemowa terapia zasadniczo nie jest rekomendowana przy kilku z tych obciążeń bez szczegółowej indywidualnej analizy.
Ważne są również objawy pojawiające się już podczas leczenia. NICE w aktualizacji z kwietnia 2026 roku zwróciło uwagę na postępowanie przy nieplanowanych krwawieniach z dróg rodnych. Krwawienie może występować w pierwszych miesiącach systemowej terapii lub po zmianie preparatu, ale utrzymywanie się go poza przewidywanym okresem wymaga konsultacji. Podobnie nowa zmiana w piersi powinna zostać oceniona niezależnie od tego, czy ostatnia mammografia była prawidłowa. Regularna opieka podczas HTM nie służy więc jedynie odnawianiu recepty, lecz okresowemu sprawdzaniu, czy pierwotny bilans korzyści i ryzyka pozostaje aktualny.
Nie ma podstaw, aby każda kobieta automatycznie rezygnowała z HTM tylko dlatego, że słyszała o związku hormonów z rakiem piersi. Związek ten istnieje przede wszystkim w przypadku terapii złożonej, a jego wielkość zależy od czasu stosowania i wyjściowego ryzyka pacjentki. Jednocześnie HTM pozostaje najbardziej skuteczną metodą leczenia uderzeń gorąca i nocnych potów oraz chroni kości podczas stosowania. U wielu objawowych kobiet poniżej 60. roku życia, bez istotnych przeciwwskazań, aktualne źródła oceniają ogólny stosunek korzyści do ryzyka jako korzystny.
Równie nieprawidłowe byłoby jednak twierdzenie, że współczesne preparaty są całkowicie pozbawione zagrożeń. Aktualne wytyczne mówią wprost, że terapia złożona zwiększa ryzyko raka piersi i że wzrost ten nasila się wraz z czasem leczenia. Najrozsądniejsze podejście znajduje się pomiędzy strachem a bagatelizowaniem ryzyka. Kobieta po 40. czy 50. roku życia powinna wspólnie z lekarzem ustalić, jak bardzo objawy wpływają na jej życie, jaki rodzaj hormonów jest potrzebny, jakie ma indywidualne czynniki ryzyka i jak długo leczenie pozostaje uzasadnione. HTM nie jest ani terapią obowiązkową, ani terapią, której należy się bać z definicji - jest leczeniem wymagającym świadomego, indywidualnego wyboru.
